Kasiyerin İşini Yapay Zeka Aldı — Ama Asıl Soru Bu Değil
Metin yapay zeka tartışmasının yanlış yapıldığını savunur: sorun iş kaybı değil, teknolojiden doğan kazancın kimlere gittiğidir.
Ayşe, sabah 7'de vardiyaya giriyordu. On iki yıldır aynı markette çalışıyordu. Müşterilerin isimlerini bilirdi, yaşlı hanımın alerjisini hatırlardı. Sonra bir gün müdür çağırdı ve "yeniden yapılanma" dedi. Yani: ekran geldi, sen gittin.
Bu hikâyeyi duymuşsunuzdur. Belki yakınınızdan, belki haberden. Ama durup şunu düşündünüz mü: asıl mesele kasiyerin işini kaybetmesi mi?
Hayır Asıl soru şu: bunu kim kazandı?
Amazon, "Just Walk Out" adını verdiği kasiyersiz market sistemini yıllarca pazarladı. Yapay zeka, sensörler, kameralar... Modern perakendenin mucizesi diye sunuldu. Sonra ortaya çıktı ki sistemin arka tarafında Hindistan'da binlerce insan kameraları gerçek zamanlı izleyerek veri girişi yapıyordu. Yani "yapay zeka" aslında ucuz insan emeğiyle çalışıyordu. Sonunda Amazon bu sistemden vazgeçmek zorunda kaldı.
Ama bu, istihdamı kurtarmadı. Çünkü teknoloji tartışması yanlış yerde başlıyor hep. "Yapay zeka işleri alıyor mu?" sorusu, sorulması gereken sorunun önünü tıkıyor. Sorulması gereken şey şu: bu dönüşümden kazanılanlar nereye gidiyor?
Sızdırılan iç belgelere göre Amazon, 2033 yılına kadar 600 binden fazla işçinin yerini robotlarla doldurmayı planlıyor. Şirket bu süreçte büyümesini işe alım yapmadan sürdürmeyi hedefliyor. Yani kâr büyüyecek, çalışan sayısı aynı kalacak ya da azalacak. Verimlilik artışından elde edilen değer yukarı doğru akacak.
Bu yeni değil aslında. Sanayi Devrimi'nde de aynısı oldu. Dokuma tezgâhları ortaya çıktı, binlerce işçi sokağa döküldü. O dönemde de "yeni işler çıkar" denildi. Çıktı da. Ama aradaki acı, aradaki nesil, aradaki on yıl hiç hesaplanmadı.
Şimdi de benzer bir anlatıyla karşı karşıyayız. "Otomasyon bazı işleri alır ama yenilerini yaratır." Doğru olabilir. Ama kim için, ne zaman, hangi şartlarda? On iki yıl kasada çalışan Ayşe için değil büyük ihtimalle.
2024 yılında 549 farklı şirkette 150 binden fazla teknoloji çalışanı işini kaybetti. Bunların bir kısmı "yapay zeka verimliliği" gerekçesiyle kapının önüne konuldu. Aynı şirketler aynı dönemde rekor kârlar açıkladı.
Soru şu: verimlilik artarken neden işsizlik de artıyor?
Cevap ekonominin derinlerinde saklı. Ama aramayı bıraktık, çünkü "teknoloji kaçınılmaz" diye bir cümle var ve bu cümle her soruyu susturuyor.
Kasiyerin işini yapay zeka aldı. Bu gerçek. Ama bunun bir trajedi mi, yoksa bir tercih mi olduğunu konuşmak... İşte asıl o sorudan kaçıyoruz.
Kaynaklar:
- Forbes Türkiye — Amazon 30 Bin Çalışanını İşten Çıkarmayı Planlıyor
- Karar Gazetesi — Amazon'un Gizli Otomasyon Planı Sızdı
- Webtekno — Amazon Kasiyersiz Mağazalardan Neden Vazgeçti?
- Ofix Blog — 2025 Yılında Teknoloji Sektöründeki İşten Çıkarmalar
- Layoffs.fyi — İşten çıkarma verileri