Zayıflığın Modası: Güzellik Standartları Neden Hiç Değişmiyor?

Güzellik dediğimiz şey gerçekten bize mi ait?

Bazen aynaya baktığımızda gördüğümüz bedeni kendimiz değerlendirdiğimizi düşünüyoruz. Güzel miyim, kilolu muyum, zayıf mıyım, belim ince mi, yüzüm yeterince genç mi… Fakat biraz geriye dönüp baktığımızda bu soruların aslında ne kadar değişken olduğunu fark ediyoruz.

Çünkü güzellik hiçbir zaman tek bir biçime sahip olmadı.

Bir dönem dolgun kadın bedeni bereketin ve sağlığın sembolüydü. Başka bir dönemde ince bel ideal hâline geldi. Sonra aşırı zayıflık moda oldu. Ardından büyük kalçalar, ince bel ve belirgin vücut hatları öne çıktı. Şimdi ise yeniden son derece ince bedenlerin “ideal” olarak sunulduğu bir dönemin içindeyiz.

Değişen yalnızca moda değil.

Kadın bedeninden beklenen de sürekli değişiyor.

Üstelik bu değişim o kadar hızlı gerçekleşiyor ki, bir güzellik standardına ulaşmaya çalışırken diğeri çoktan onun yerini almış oluyor.

Belki de bu yüzden güzellik standartlarının tarihine baktığımızda aslında yalnızca moda tarihini değil, kadın bedeninin nasıl kontrol edildiğinin tarihini de görüyoruz.

19. yüzyıl: Hastalığın romantikleştirilmesi

Bugün bize oldukça garip gelebilecek bir yerden başlayalım: verem estetiği.

1. yüzyılda verem, insanların hayatını tehdit eden ciddi bir hastalıktı. Hastalık ilerledikçe kişide kilo kaybı, solgunluk, güçsüzlük ve çökmüş yüz hatları görülebiliyordu.

Fakat dönemin sanat ve edebiyat dünyasında bu hastalığın yarattığı görüntü zaman zaman romantikleştirildi.

Solgun bir yüz, ince ve kırılgan bir beden, gözlerin altında koyu halkalar ve hastalıklı bir narinlik; güzellik ve hassasiyetle ilişkilendirilebiliyordu.

Bugünden baktığımızda bunun ne kadar ürkütücü olduğunu fark ediyoruz.

Bir insanın sağlığını kaybetmesi nasıl olur da estetik bir ideal hâline gelebilir?

Ama aslında bu örnek bize önemli bir şey söylüyor:

Güzellik standardı, sağlıklı olmakla her zaman aynı şey değildir.

Toplum bir görüntüyü güzel ilan ettiğinde, o görüntünün insan bedeni için sağlıklı olup olmadığı ikinci plana itilebiliyor.

Ve bu durum yalnızca 19. yüzyıla ait değil.

20. yüzyıl: Kadın bedeninin sürekli yeniden tasarlanması

1. yüzyıla geldiğimizde kadın bedeni farklı dönemlerde farklı şekillere sokuldu.

1920'lerin “flapper” modasında daha düz ve genç bir siluet öne çıkarken, 1950'lerde Marilyn Monroe gibi isimlerle daha kıvrımlı bedenler idealize edildi.

Ardından 1960'larda Twiggy ile birlikte moda dünyasının dengesi yeniden değişti.

Bir anda ince, uzun ve çocuksu bir beden popülerleşti.

Burada ilginç olan şey, kadın bedeninin doğal olarak değişen bir yapı olmasına rağmen modanın onu sanki sürekli yeniden biçimlendirilmesi gereken bir nesne gibi ele almasıydı.

Bir kadın bedenine sahip olmak yetmiyordu.

Doğru kadın bedenine sahip olmak gerekiyordu.

Peki “doğru” bedeni kim belirliyordu?

Moda dünyası, reklamlar, sinema, dergiler ve toplum…

Ve bu standartlar kadınlara yalnızca nasıl görünmeleri gerektiğini değil, nasıl hissetmeleri gerektiğini de söylüyordu.

90'lar: Heroin chic ve kırılganlığın güzelleştirilmesi

Sonra 1990'lar geldi.

Bu kez güzelliğin merkezine “heroin chic” adı verilen aşırı zayıf bir estetik yerleşti.

Çökük yanaklar, belirgin kemikler, ince beden, solgun görünüm ve neredeyse hastalıklı bir kırılganlık moda dünyasında görünür hâle geldi.

Kate Moss gibi dönemin ünlü modelleri bu estetiğin sembollerinden biri hâline geldi.

Ve burada gerçekten rahatsız edici bir ironi vardı.

Bir yandan toplum kadınlara “güçlü ol” diyordu.

Diğer yandan moda dünyası kadın bedenini mümkün olduğunca küçültüyordu.

Kadın hem güçlü hem narin, hem özgüvenli hem kusursuz, hem doğal hem de sürekli kontrol altında olmalıydı.

Üstelik bu bedenin nasıl elde edildiği çoğu zaman görünmezdi.

Diyetler görünmezdi. Açlık görünmezdi. Yeme bozuklukları görünmezdi. Psikolojik baskı görünmezdi.

Ekranda yalnızca “ideal beden” vardı.

Sonra büyük kalçalar geldi

2000'lerden sonra güzellik standardı yeniden değişti.

Bir anda aşırı zayıflık eskisi kadar popüler görünmemeye başladı. Büyük kalçalar, ince bel, belirgin göğüsler ve daha kıvrımlı bir vücut ideal hâline geldi.

Kim Kardashian gibi isimlerin popülerleşmesiyle birlikte “kum saati” vücut yeniden büyük bir estetik hedefe dönüştü.

Ama burada da kadın bedeninin doğal hâli yeterli değildi.

Bu kez başka bir problem vardı:

İdeal beden aslında çoğu kadın için doğal yollarla ulaşılması oldukça zor bir beden hâline gelmişti.

İnce bel.

Büyük kalça.

Dolgun göğüs.

Düz karın.

Belirgin yüz hatları.

Ve bütün bunların aynı bedende, aynı anda bulunması bekleniyordu.

Spor salonları, diyetler, estetik operasyonlar, dolgu ve filtreler bu idealin etrafında büyüyen devasa bir sektör oluşturdu.

Kadınlara “kendini sev” denildi.

Ama hemen ardından:

“Biraz da belini inceltsen güzel olur.”

denildi.

Bugün: Zayıflığın geri dönüşü

Ve şimdi başka bir döneme geldik.

Son birkaç yılda Ozempic ve benzeri GLP-1 ilaçlarının kilo kaybı amacıyla popülerleşmesi, zayıflama tartışmalarını yeniden gündemin merkezine taşıdı.

Bu ilaçların asıl kullanım alanları ve tıbbi gereklilikleri ayrı bir konu. Buradaki mesele ilacın kendisinden çok, onun etrafında oluşan kültürel değişim.

Çünkü aynı dönemde sosyal medyada ve magazin dünyasında çok sayıda ünlünün belirgin şekilde kilo verdiğini görmeye başladık.

Bir süre önce moda olan kıvrımlı bedenler geri çekildi.

Yerine daha ince, daha küçük ve daha “minimal” bedenler gelmeye başladı.

Ve insan ister istemez şunu düşünüyor:

Güzellik standardı neden yine değişti?

Daha da önemlisi:

Kadınların bedenleri neden her birkaç yılda bir yeniden modaya uymak zorunda?

Bedenimiz mi değişiyor, algoritma mı?

Bugün güzellik standartlarının geçmişten en büyük farkı, artık yalnızca dergilerden veya televizyondan gelmemesi.

Telefonumuzun ekranında her gün yüzlerce beden görüyoruz.

Instagram.

TikTok.

Pinterest.

Reklamlar.

Influencerlar.

Ünlüler.

Filtreler.

Yapay zekâ ile değiştirilmiş fotoğraflar…

Beynimiz sürekli aynı mesajla karşılaşıyor:

“Böyle görünürsen daha güzelsin.”

Üstelik sosyal medya algoritmaları bize yalnızca neyin güzel olduğunu göstermiyor. Neye bakmamız gerektiğini de öğreniyor.

Bir süre belirli bir vücut tipine ait videolara baktığınızda, karşınıza daha fazlası çıkıyor.

Sonra o beden tipi size “normal” görünmeye başlıyor.

Aslında belki de normal olan değişmedi.

Bizim normal algımız değişti.

Ozempic meselesinin asıl tartışması

Burada çok önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Kilo vermek isteyen bir insanı veya doktor kontrolünde kilo yönetimi amacıyla ilaç kullanan birini eleştirmek doğru değil.

İnsanların bedenleriyle ilgili sağlık kararları kişiseldir.

Fakat toplumsal açıdan sormamız gereken başka bir soru var:

Neden bir beden tipi bir anda bütün toplum için yeniden ideal hâle geliyor?

Bir ilacın varlığıyla birlikte milyonlarca insanın aynı anda daha ince görünmek istemesi yalnızca bireysel tercihlerden ibaret olmayabilir.

Çünkü güzellik standartları hiçbir zaman yalnızca bireysel değildi.

Ekonomi, medya, moda, reklam ve popüler kültür tarafından sürekli yeniden üretiliyor.

Bugün “zayıflama” üzerinden milyarlarca dolarlık bir sektör oluşabiliyorsa, burada yalnızca kadınların aynadaki görüntüsünden bahsetmiyoruz.

Bir ekonomik sistemden de bahsediyoruz.

Kadın bedeni neden hiç rahat bırakılmıyor?

Belki de yazının en rahatsız edici sorusu bu.

Neden kadın bedenine sürekli müdahale edilmesi gerekiyor?

Neden yaşlanmak problem?

Neden kilo almak başarısızlık?

Neden doğum yapmak bedenin bozulması gibi anlatılıyor?

Neden selülit bir “kusur”?

Neden çatlaklar gizlenmeli?

Neden yüzümüzdeki çizgiler bizi rahatsız etmeli?

Ve neden kadın, hayatının her döneminde başka bir bedene sahip olmak zorundaymış gibi hissettiriliyor?

Çünkü kadın bedeni yalnızca biyolojik bir gerçeklik olarak görülmüyor.

Toplumsal bir projeye dönüştürülüyor.

Nasıl giyineceğimizden ne kadar kilo vereceğimize, saçımızdan cildimize kadar sürekli bir “daha iyi versiyonumuzun” peşinden koşmamız isteniyor.

Ve bu “daha iyi versiyon” hiçbir zaman tamamlanmıyor.

Çünkü tamamlandığı anda yeni bir standart ortaya çıkıyor.

En büyük çelişki: “Kendini sev ama değiş”

Son yıllarda sık sık “body positivity”, yani beden olumlama mesajları duyuyoruz.

“Kendini olduğun gibi sev.”

“Bedenin güzel.”

“Bedeninle barış.”

Bunlar kulağa harika geliyor.

Ama aynı sosyal medya akışında birkaç dakika sonra karşımıza:

“10 günde göbek erit.”

“Bu yöntemle 5 kilo ver.”

“Belini incelt.”

“Yüzünü küçült.”

“Şişkinliğini yok et.”

gibi içerikler çıkıyor.

Yani bize aynı anda iki farklı mesaj veriliyor:

“Olduğun hâlinle güzelsin.”

ve

“Ama biraz değişirsen daha güzel olursun.”

Bu ikilem kadınların bedenleriyle kurduğu ilişkiyi oldukça yorucu hâle getiriyor.

Çünkü kendimizi kabul etmeye çalışırken bile kendimizi düzeltmemiz gerektiği söyleniyor.

Güzellik standardı neden bu kadar hızlı değişiyor?

Çünkü güzellik standardı doğanın değişmez bir kuralı değil.

Kültürel bir yapı.

Bir toplumun güzel bulduğu şey başka bir toplumda aynı şekilde değerlendirilmeyebilir. Bir dönemde ideal kabul edilen beden, birkaç on yıl sonra eski moda hâline gelebilir.

Bu yüzden bugün bize “ideal” olarak sunulan bedenin de sonsuza kadar ideal kalacağını düşünmek oldukça anlamsız.

1. yüzyılın verem estetiği bugün bize tuhaf geliyor.

90'ların heroin chic anlayışı bugün eleştiriliyor.

Bir dönem aşırı bronzlaşmak güzellik göstergesiydi.

Bir dönem aşırı ince kaşlar modaydı.

Bir dönem büyük göğüsler, başka bir dönem küçük göğüsler…

Moda değişiyor.

Ama kadınların bedenlerini bu değişime uydurma zorunluluğu nedense hep aynı kalıyor.

Belki de güzelliğin kendisini değil, güzellik standardını sorgulamalıyız

Burada “güzellik önemli değil” demek istemiyorum.

Güzel hissetmek, kendimize bakmak, saçımızla oynamak, makyaj yapmak, kilo vermek istemek veya estetik bir değişiklik yapmak son derece kişisel tercihler olabilir.

Sorun güzellik istemek değil.

Sorun, güzelliğin tek bir bedene indirgenmesi.

Daha da kötüsü, o bedenin sürekli değişmesi.

Çünkü bu durumda hiçbir zaman gerçekten yetişemiyoruz.

Bir dönem kilo vermeye çalışıyoruz.

Sonra kalçamızı büyütmeye.

Sonra belimizi inceltmeye.

Sonra yüzümüzü gençleştirmeye.

Sonra yeniden kilo vermeye.

Ve bütün bu döngünün ortasında kendimize bakıp şunu unutuyoruz:

Bizim bedenimiz bir trend değil.

Bir sezon sonra modası geçecek bir kıyafet değil.

Bir algoritmanın bize göstereceği yeni estetik akıma göre değiştirilmesi gereken bir proje hiç değil.

Belki de en radikal şey normal olmak

Belki artık kadın bedeninin her hâlini normalleştirmemiz gerekiyor.

Kilo alan bedeni.

Kilo veren bedeni.

Yaşlanan bedeni.

Doğum yapan bedeni.

Selülitli bedeni.

Çatlaklı bedeni.

İnce bedeni.

Kilolu bedeni.

Kaslı bedeni.

Ve hiçbir “ideal” kategoriye girmeyen bedeni.

Çünkü bedenlerimiz hayatımız boyunca değişecek.

Yaşlanacağız.

Kilo alacağız veya vereceğiz.

Hastalanacağız.

İyileşeceğiz.

Hamile kalacağız ya da kalmayacağız.

Stresli dönemlerden geçeceğiz.

Bazen kendimize çok iyi bakacağız, bazen bakamayacağız.

Ve bütün bunlar bizi daha az değerli yapmayacak.

Belki de artık güzellik standartlarının peşinden koşmak yerine onların neden sürekli değiştiğini sormamız gerekiyor.

1. yüzyılda hastalıklı görünmek güzeldi.

90'larda aşırı zayıflık güzeldi.

2000'lerde kıvrımlar güzeldi.

Bugün yeniden ince olmak güzel.

Yarın ne olacak?

Belki yine başka bir şey.

Ama umarım bir gün güzellik standardının kendisi değil, kadının bu standarttan bağımsız yaşayabilmesi asıl güzellik olarak görülür.

Çünkü mesele hiçbir zaman yalnızca kaç kilo olduğumuz değildi.

Mesele, bize sürekli olarak yeterince güzel olmadığımızı düşündüren bir sistemin içinde yaşamamızdı.

Ve belki de artık aynaya bakıp kendimize “Nasıl daha güzel olabilirim?” diye sormadan önce başka bir soru sormanın zamanı gelmiştir:

“Neden olduğum hâlimin yeterli olmadığına inanıyorum?”

Tabii. Yazının tonuna uygun, kısa ama merak uyandıran bir ön yazı şöyle olabilir:

Bir zamanlar hastalıklı görünmek güzeldi, sonra aşırı zayıflık, ardından kıvrımlar… Şimdi ise zayıflık yeniden moda. Güzellik standartları değişiyor ama kadın bedeni üzerindeki baskı hiç bitmiyor. Peki bu döngü bize ne anlatıyor?

Kaynakça

• TIME – Ozempic ve beden olumlama hareketi — Ozempic'in popülerleşmesiyle zayıflık idealinin yeniden güçlenmesini ve beden olumlama hareketi üzerindeki etkisini ele alıyor. (TIME)
• TIME – Weight Loss Drugs and Ozempic — GLP-1 ilaçları, kilo kaybı ve günümüzdeki beden algısı tartışmasını inceliyor. (TIME)
• Vogue – Kate Moss ve 90'lar “Heroin Chic” dönemi — Kate Moss ve Calvin Klein kampanyalarının 90'ların “heroin chic” estetiğinin oluşumundaki rolünü anlatıyor. (Vogue)
• Vogue – Kadın bedenlerinin trendlere dönüştürülmesi — Kadın bedenlerinin dönemsel güzellik trendleri gibi eleştirilmesini ve bunun yarattığı baskıyı tartışıyor. (Vogue)