Aynı Kelimeler, Aynı Şakalar: Peki Zararı Ne?

Şu an aklına gelen en komik şeyi söyle.

Bahse girerim birkaç saniye içinde aklına bir kalıp geldi. Bir meme formatı, herkesin bildiği o cümle, o ses tonu, o jest. Güldün mü? Belki. Ama o şakayı ilk duyduğundaki kadar mı güldün? Hayır. Çünkü beyin tekrarı seviyor ama tekrara alışıyor. Ve alıştığı şeyi artık işlemiyor — sadece tanıyor. İşte tam da burada bir şeyler değişmeye başlıyor. Kelimeler azaldıkça düşüncelerimiz de azalıyor. Günlük konuşmalarımıza bakalım. Kaç farklı kelime kullanıyoruz gerçekten? "Zaten", "lan", "ya", "off", "yani"... Bir de üstüne herkesin aynı anda kullandığı o dönemin kelimesi — bir yıl "iconic", bir yıl "rent free", bir yıl başka bir şey. Hepsi birden her ağızda, her cümlede.

Dil sadece iletişim aracı değil, aynı zamanda bir düşünce aracı. Kelime hazineniz ne kadar genişse, dünyayı o kadar ince ayrımlarla görebiliyorsunuz. Bunu ilk söyleyen ben değilim—dilbilimci George Orwell'in "Newspeak" kavramından, Sapir-Whorf hipotezine kadar pek çok düşünür bunu farklı biçimlerde ifade etmiş.

Az kelimeyle düşünürsün, az düşünerek konuşursun, az konuşarak devam edersin. Ve böylece kısır bir döngüde takılıp kalırsın.

Şakalarda da aynı şey oluyor. Popüler kültür bize hazır kalıplar sunuyor — sen sadece dolduracak bir boşluk bırakıyorsun. "X yapan insanlar Y'dir" formatı. "POV: sen Z'sin" videoları. Tepki meme'leri.

Bunlar kötü değil. Ama hepsi hazır düşünce paketleri. Beyin o paketi açıyor, içini dolduruyor ve "düşündüm" sanıyor.

Oysa yaratıcılık tam olarak bunun zıttı: kalıp olmayan yerde bir şey bulmak. Kelimesi henüz üretilmemiş bir duyguyu tarif etmek. Kimsenin yapmadığı bağlantıyı kurmak. Hep aynı formatı kullanırsan yeni şeyler üretmeni sağlayan kaslar körleşiyor.

Bir de şu var: sosyal baskı.

Aynı kelimeyi, aynı şakayı kullanmak bir aidiyet göstergesi haline geldi. O dili konuşmayan, "anlamıyor" sayılıyor. Ve kimse anlamayan olmak istemiyor.

Bu yüzden düşünmeden tekrarlıyoruz, Çünkü tekrarlamak güvenli. Orijinal olmak ise riskli — yanlış anlaşılabilirsin, eski kaçabilirsin, "fazla ciddi" bulunabilirsin, ya da en kötüsü:kimse sana gülmeyebilir.

Ama işte bu tam olarak düşünce tembelliğinin sosyal versiyonu. Herkes söylüyor diye söylüyoruz, herkes gülüyor diye gülüyoruz... Ve bir noktada neden güldüğümüzü bile bilmiyoruz.

Kimse bir sabah uyanıp "bugün daha az düşüneceğim" demiyor.

Bu şeyler yavaş oluyor. Kelime kelime, şaka şaka, alışkanlık alışkanlık. Fark etmeden daha az tarif ediyorsun, daha az sorguluyorsun, daha az şaşırıyorsun.

Ve en tehlikeli an şu: Artık bunun eksikliğini de hissetmiyorsun.

Çözüm büyük bir devrim değil. Sadece ara sıra durmak — "bunu neden söylüyorum, bunu gerçekten düşünüyor muyum, başka türlü ifade edebilir miyim?" diye sormak.

Dil kasını kullanmak. Kelime hazinesini genişletmek. Bazen kalıbı yıkmak.

Çünkü düşünce, kullandığın kelimeler kadar büyüyebilir. Ne fazlası, ne eksiği. Umarım bugün kalıplardan çıkabildiğimiz bir gün olur.